1997
W państwie pruskim 1837 – 1922
Powstanie kopalni i zmiany własnościowo-organizacyjne
Początki górnictwa węglowego na dzisiejszym obszarze Mysłowic sięgają XVIII wieku, gdy kuźnicy zaczęli wykorzystywać węgiel w swoich warsztatach. Pierwszą kopalnię pod nazwą „Bergthal” założył w 1788 roku właściciel majoratu mysłowickiego Felicjan Mieroszewski. Do trzydziestych lat XIX wieku powstało na terenie miejskim oraz Słupnej, Brzęczkowic, Brzezinki i Janowa kilkanaście kopalń, które tworzyły odrębny okręg górniczy zwany brzęczkowickim lub nadprzemszańskim.
W 1836 roku o zezwolenie na założenie kopalni węgla wystąpił jako burmistrz Mysłowic, Fryderyk Gawron. Dnia 20 czerwca przedstawił on Górnośląskiemu Urzędowi Górniczemu w Tarnowskich Górach, a następnie Wyższemu Urzędowi Górniczemu w Brzegu, wniosek w którym zgłosił miejsce znalezienia złoża węgla kamiennego na terenie należącym do mieszczan mysłowickich, Sacha i Slittnika. Po przeprowadzeniu wizytacji wskazanego miejsca władze górnicze 22 kwietnia 1837 roku wydały nadanie, które obejmowało podstawowe pole górnicze o powierzchni 3.432 m2 i 300 miar na węgiel (1 miara – 722 m2) dla kopalni węgla pod nazwą „Danzig”. 18 maja 1837 roku nadanie zatwierdził Wydział Górnictwa, Hutnictwa i Salin przy Ministerstwie Finansów w Berlinie.
Kolejną czynnością był pomiar nadanego pola górniczego i oznaczenie jego granic przy pomocy wkopanych w ziemię 14 kamieni granicznych, na obszarze położonym po obu stronach drogi prowadzącej do Królewskiej Huty a ograniczonym korytem potoku Bolina od strony północnej i północno-zachodniej oraz terenem Wielkiej Skotnicy od strony południowo-zachodniej po obecny cmentarz (na ulicy Mikołowskiej) na południu.
Nadana kopalni nazwa „Danzig” pochodziła od nazwiska niezwykle przedsiębiorczego i bardzo zamożnego mieszczanina mysłowickiego, pochodzenia żydowskiego, właściciela gorzelni i współwłaściciela kilku kopalń – Loebla Danzingera. Tytuł własności kopalni „Danzig” dzielił się na 128 udziałów zwanych kuksami. W chwili założenia kopalni do ksiąg wieczystych wpisano następujących udziałowców: właściciela dóbr mysłowickich Aleksandra Mieroszewskiego (61 kuksów), Loebla Danzingera (38), właściciela dóbr rycerskich Franciszka Wincklera (12), Fryderyka Gawrona (8), Śląską Kasę Bracką (4 wolne kuksy) inspektora gospodarczego Antoniego Kołodzieyskiego z Szopienic (3) i dominium mysłowickie (2 wolne kuksy). Właściciele udziałów tworzyli Gwarectwo Kopalni „Danzig”.
Wspomniani udziałowcy założyli w 1840 dwie graniczące z kopalnią „Danzig” kopalnie: od strony południowej kopalnię „Felssegen” (Dar Pola) i od południowej – kopalnię „Neu Danzig”.
Wśród udziałowców tych kopalń na uwagę zasługuje jeden z największych tak zwanych baronów przemysłowych, Franciszek Winckler, którego żona Maria kupiła w 1839 roku od Aleksandra Mieroszewskiego całą „Ordynację Mysłowicką”. W wyniku wielu procesów nowi właściciele uzyskali także prawo wyłączności wydobywania (regale górnicze) na tym obszarze. Ułatwiło to Wincklerowi i administratorowi dóbr mysłowicko-katowickich Fryderykowi Grundmannowi przejęcie 61 kuksów Mieroszewskiego, a także wykupienie dalszych 61 udziałów innych właścicieli z Danzingerem na czele po 25 do 50 talarów za jednego kuksa.
Po śmierci Franciszka i Marii Wincklerów po 122 kuksów kopalni „Danzig” i kopalni „Neu Danzig” w 1855 roku przejęła córka Wincklera, Waleska, która wyszła za mąż za pruskiego oficera Huberta von Tiele. Przyjęli oni nazwisko Tiele-Winckler. Dla zarządzania olbrzymim majątkiem przemysłowym Waleska założyła w 1858 roku Dworską Mysłowicko-Katowicką Dyrekcję Górniczą. W celu wzmocnienia pozycji ekonomicznej władzą polityczną Waleska sprzedała królewskiemu tajnemu radcy handlowemu Fryderykowi von Loebbecke 61 kuksów kopalni „Danzig” i 25 kuksów kopalni „Neu Danzig”.
Mimo dogodnie położonych pokładów eksploatacja węgla z kopalni „Danzig” nie miała charakteru regularnego. Wykazując duże wahania wydobycie kształtowało się w latach 1837-1844 w granicach od 2 tys. do 7 tysięcy ton rocznie, przy liczbie 20 do 70 robotników. Początkowo odbiorcą węgla była huta „Zofia”, a po 1846 roku kolej żelazna. Wzrost zapotrzebowania na węgiel sprawił, ze wydobycie zwiększyło się do prawie 12 tysięcy ton w roku 1849. Jednakże w latach 1850-1863 z powodu wyczerpywania się węgla w górnych częściach pokładów i trudności technicznych kopalnię „Danzig” unieruchomiono. Wznowiła ona wydobycie w 1864 roku, osiągając zaledwie 318 ton.
Na egzystencję kopalń węgla kamiennego wpływ wywierała wzrastająca konkurencja pomiędzy kopalniami i występujące z dużą regularnością kryzysy ekonomiczne. Trudności te starano się przezwyciężać przez łączenie małych kopalń w większe kompleksy. Stwarzało to większą opłacalność przeprowadzania inwestycji i wprowadzania nowinek technicznych, które z kolei przyczyniały się do obniżenia kosztów produkcji, zwiększenia wydobycia i utrzymania się na rynku zbytu. Powszechnym zjawiskiem w górnośląskiej niecce węglowej stały się tzw. konsolidacje, które objęły również kopalnie mysłowickie, w tym kopalnię „Danzig”.
Dnia 9 grudnia 1865 roku połączono kopalnię „Danzig” z polem górniczym „Neu Danzig” w jedną kopalnię pod nazwą „Consolidierte Myslowitz Grube” (Skonsolidowana Kopalnia „Mysłowice”). Tytuł własności obejmował 1000 kuksów, z których 652 przypadło Hubertowi von Tiele-Winckler i 358 radcy von Loebbecke.
W następnych latach obszar eksploatacji stale się zwiększał. Dnia 10 kwietnia 1885 roku przyłączono pole „Pogrells Glück” (Szczęście Pogrella). Odtąd kopalnia przyjęła nazwę Steinkohlenbergwerk „Myslowitz” (Kopalnia Węgla Kamiennego „Mysłowice”). Następnie do kopalni włączono dalsze kopalnie i pola górnicze jak „Feldsegen”, Sonnernstrahl”, „Benedikt”, „Gute Amalie” oraz „Feldmarschall” i „Jacob”. W rezultacie obszar eksploatacji kopalni „Mysłowice” wzrósł do 8 km2.
Nasilająca się walka konkurencyjna zmuszała właścicieli kopalń do wprowadzenia udoskonaleń technicznych i organizacyjnych. Dawało to prężniejszym kopalniom przewagę nad konkurentami w postaci możliwości rozszerzenia produkcji, obniżenia jej kosztów i zwiększenia zysków. Wymagało to jednak dużych nakładów kapitałowych. Jednym ze sposobów powiększenia kapitałów było przekształcenie przedsiębiorstwa w spółkę akcyjną, do której dopuszczono nowych udziałowców. W taki sam sposób postąpił Hubert von Tiele-Winckler, który 11 czerwca 1889 roku z rodowego majątku utworzył Katowicką Spółkę Akcyjną dla Górnictwa i Hutnictwa (Kattowitzer Aktien-Gesellschaft für Bergbau und Eisenhüttenbetrieb) z siedzibą w Katowicach oraz kapitałem akcyjnym w wysokości 16 mln marek. W skład tej spółki weszły huta zelaza „Zygmunt”, walcownia żelaza „Marta”, kopalnie rud oraz kopalnie węgla kamiennego „Katowice”, „Łagiewniki”, „Jakub”, „Nowa Przemsza”, „Leopoldyna” i kopalnia „Mysłowice”. Głównymi akcjonariuszami Katowickiej S. A. byli Tiele-Winckler z 14.996 akcjami nominalnej wartości 1 tys. marek za akcję oraz Loebeccke, którego 348 kuksów kopalni „Mysłowice” przeliczono na 1000 akcji. Emitentami akcji nowej spółki i jej głównymi kredytowcami były dwa znane banki niemieckie Disconoto Gesellschaft i Dresdner Bank.
Do 1914 roku kopalnie i huty Katowickiej S. A. rozwijały się bardzo dobrze. Kurs jej akcji wzrósł do 188% w 1900 roku oraz do 249% w 1912 roku, zaś zyski wynosiły rocznie 3 do 6 mln marek.
Układ stosunków własnościowych i kapitałowych zmienił się po zakończeniu I wojny światowej. W 1920 roku zachodnioniemiecki przedsiębiorca przemysłowy Friedrich Flick, zwany „czarodziejem finansowym”, niespodziewanie wykupił na giełdzie akcje spółki „Huty Bismarck”. W następnym roku powiększył majątek przemysłowy nabywając pakiet kontrolny akcji Katowickiej Spółki Akcyjnej dla Górnictwa i Hutnictwa za 24 mln marek, by w 1922 roku 80% akcji przekazać spółce „Huta Bismarck”. W ten sposób ze spółki rodzinnej „Katowicka S. A.” przekształciła się w wielki koncern przemysłowy. W tym koncernie kopalnia „Mysłowice” należała do przodujących pod względem standardu technicznego i metod eksploatacji oraz do najbardziej efektywnie pracujących.
160 lat Kopalni Węgla Kamiennego „Mysłowice” 1837-1997
Redakcja – Alfred Sulik,
Redakcja techniczna – Roman Uzdowski
Autorzy tekstów: Stefan Gołas – słowo wstępne, Eugeniusz Sakwerda – problematyka techniczna, Alfred Sulik – początki kopalni, zmiany organizacyjno-własnościowe, wydobycie i zbyt, załoga, organizacje związków zawodowych, streszczenie, dokumentacja archiwalna.
Wydawca „Redakcja Życia Mysłowic” Dwutygodnik Miejski, Mysłowice