Na próżno szukać tablic czy też pomników, które przypominałyby o dawnej, judaistycznej stronie Mysłowic. Zapomniana jest również synagoga, dawniej usytuowana na pl. Wolności, która do 1939 r. stanowiła architektoniczną perełkę miasta.
Synagoga to najznamienitszy obiekt dla kultury żydowskiej, spełniający jednocześnie wiele funkcji. Jest domem zgromadzenia, nauki i modlitwy, skarbcem gminy, trybunałem sądowym, zajazdem dla podróżnych oraz rezydencją dla rabinów. Nazwa „synagoga” pochodzi z języka greckiego i oznacza „zgromadzenie” – zarówno w kontekście ludzi, jak i miejsca, w którym się zbierają. W języku łacińskim przybrała nazwę „schola Judeorum”, natomiast niemieckim odpowiednikiem jest „Judenschul”. W Polsce używanym terminem jest „bożnica”.
Zgodnie z założeniami synagogi powinny być skierowane na wschód ku Jerozolimie, a po przeciwnej stronie powinno być umieszczone wejście do niej. Elementem kształtującymi ich przestrzeń była bima oraz aron ha– kodesz. „Bima” z języka hebrajskiego oznacza „podwyższenie”, inaczej nazywana jest również „almemar”. Było to podium często zwieńczone i otoczone balustradą, z którego odczytywano Torę i prowadzono modły. Natomiast aron ha–kodesz to szafa ołtarzowa przeznaczona do przechowywania zwojów Tory, zamykana dwuskrzydłowymi drzwiami i przysłonięta parochetem (kotarą). Zwykle była bogato zdobiona motywami roślinnymi bądź zwierzęcymi. Należy nadmienić, że z synagogami sąsiadowały związane z nimi zwykłe budynki, do których możemy zaliczyć: dom rabina, łaźnie rytualną bądź izbę posiedzeń zarządu gminy. Razem tworzyły one tzw. zespół synagogalny.
Synagoga na pl. Wolności została wzniesiona w latach 1895-1899 w nurcie judaizmu reformowanego. Natomiast przygotowania do jej budowy rozpoczęto już w 1880 r. Opóźnienia związane były z brakiem funduszy na jej budowę oraz konkurencją katowickiej synagogi. Zezwolenie na budowę otrzymano w grudniu 1894 r. Autorem projektu była firma Ignatza Grünfelda, jedna z najstarszych na Górnym Śląsku, założona w 1857 r. Mysłowicka synagoga znalazła się na ich prospekcie reklamowym jako budowla wzorcowa.
W dniu 6 września 1897 r. odbyły się uroczystości święcenia synagogi. W związku z tym do Mysłowic przybyły liczne delegacje gmin żydowskich z terenów Prus oraz Królestwa Polskiego. Wówczas mieszkańcy wraz z ludnością żydowską przeszli w pochodzie ze starej bożnicy do nowo wybudowanego obiektu.
Wygląd synagogi znany jest z licznie zachowanych pocztówek oraz fotografii. Szczególny wyraz nadały jej dwie ośmioboczne strzeliste wieże z cebulastymi hełmami zwieńczone Gwiazdą Dawida oraz zastosowana dwubarwna okładzina fasady. Orientalny charakter budowli świadczy, że została ona wzniesiona w stylu mauretańskim. Analogiczna synagoga powstała w Bielsku-Białej, co skłania do poszukiwań wspólnych autorów lub sponsorów obu obiektów. Według badaczy mogli to być np. Sułkowscy, właściciele wielu zakładów przemysłowych oraz dóbr w Mysłowicach, których główna siedziba znajdowała się właśnie w Bielsku.
Nakaz zburzenia mysłowickiej synagogi władze hitlerowskie wydały w 1939 r. Prace rozbiórkowe trwały ponad 5 miesięcy. Do sprzątania gruzu siłą zaciągnięto Żydów. Z wycieńczenia zmarło wówczas pięciu członków wspólnoty żydowskiej. Na placu pokrytym zielenią, pozostałym po okazałej synagodze Niemcy zaczęli wznosić fabrykę żarówek, jednak budowy tej z czasem zaprzestano. Parcela po wyburzonej synagodze miała być przeznaczona również na Adolf Hitler Platz. Obecnie na jej miejscu postawiony został budynek urzędu miasta. Upamiętnienie Synagogi ma stanowić swoista symbolika – uproszczone tablice dekalogu znajdujące się nad wejściem do budynku. Pozostały obszar zagospodarowany został na cele parkingowe. Niestety nie powstała żadna tablica informująca o istnieniu na tym miejscu budowli synagogalnej. Na szczęście co raz częściej spotykamy się z zainteresowaniem dawnymi śladami po żydowskiej gminie w Mysłowicach. Przykładem tego są m.in. uczniowie z Gimnazjum nr 2. Przystąpili oni do ogólnopolskiego konkursu organizowanego przez fundację „Shalom” pod patronatem men, którego tematem był „Przewodnik po nieistniejącym mieście”. Ich pomysł wydania przewodnika po mysłowickiej gminie żydowskiej w formie zwojów Tory został uznany przez członków jury, którzy przyznali im wyróżnienie, co jest niezwykle ogromnym sukcesem. Obecnie uczniowie poszukują sponsorów, którzy pomogliby im wydać duplikat pracy, ze względu na to, że prace konkursowe nie są zwracane.
Artykuł ten ukazał się na stronie internetowej Gazety Mysłowickiej 30 października 2012r.